Nga Vladimir Muçaj:

Serbia dhe Shqipëria: kur pakënaqësia ndaj pushtetit nuk mjafton për të sjellë ndryshimin

Rinia studentore serbe dha një shembull të rëndësishëm të qëndresës qytetare dhe të forcës që mund të ketë një shoqëri kur vendos të mos pajtohet më me mënyrën se si qeveriset. Pas një periudhe të gjatë protestash, studentët sfiduan pushtetin dhe krijuan një klimë të re politike. Edhe pranimi i humbjes nga Aleksandër Vuçiç, nëse vlerësohet në vetvete, përbën një element të rëndësishëm të kulturës demokratike.
Megjithatë, përtej entuziazmit që sjell një fitore e tillë, mbetet një shqetësim thelbësor: ekziston rreziku që energjia e protestës të mos përkthehet në ndryshim të qëndrueshëm, por të përvetësohet nga aktorë të politikës tradicionale. Një lëvizje mund të tronditë pushtetin, por kjo nuk do të thotë se ka ndryshuar automatikisht mënyrën se si funksionon ai.
Kjo është edhe pika ku zhvillimet në Serbi lidhen drejtpërdrejt me realitetin shqiptar.
Në Shqipëri, problemi nuk është mungesa e pakënaqësisë ndaj politikës, por pamundësia për ta kthyer atë në një proces të qëndrueshëm ndryshimi. Prej vitesh, skena politike dominohet nga përplasja mes Partisë Socialiste dhe Partisë Demokratike, ndërsa një pjesë e qytetarëve vazhdon të kërkojë përfaqësim përtej këtij rivaliteti. Protestat kundër qeverisë, akuzat për korrupsion dhe kërkesat për llogaridhënie kanë krijuar vazhdimisht momente tensioni politik, por jo çdo mobilizim qytetar është shndërruar në një alternativë të organizuar dhe të besueshme.
Konkretisht, në Shqipëri kemi parë se si pakënaqësia ndaj qeverisë mund të përfundojë sërish brenda logjikës së konfliktit mes dy partive të mëdha. Në vend që debati të përqendrohet te programet, standardet e qeverisjes dhe përgjegjësia për rezultatet, ai shpesh mbetet i lidhur me emrat e drejtuesve, akuzat politike dhe llogaritë elektorale. Kjo e dobëson mundësinë që pakënaqësia e qytetarëve të prodhojë një ndryshim më të thellë institucional.
Pikërisht këtu duhet kërkuar dallimi mes protestës dhe alternativës. Nëse në Serbi studentët kanë arritur të ndërtojnë një mobilizim të gjerë qytetar, në Shqipëri sfida është që lëvizjet e pakënaqësisë të mos mbeten të shpërndara, pa një platformë të qartë dhe pa përfaqësues që të marrin përgjegjësi publike për qëndrimet dhe objektivat e tyre. Një lëvizje që nuk përcakton se çfarë do të ndryshojë në mënyrën e qeverisjes rrezikon të mbetet vetëm një reagim ndaj asaj që ekziston.
Kjo vlen veçanërisht për luftën kundër korrupsionit, pavarësinë e institucioneve dhe administratën publike. Ndryshimi nuk mund të kufizohet te zëvendësimi i drejtuesve politikë. Ai duhet të shoqërohet me rregulla që zbatohen njësoj, me administratë profesionale që nuk trajtohet si pronë partiake dhe me institucione që u përgjigjen qytetarëve, jo interesave të radhës politike. Në të kundërt, rotacioni i pushtetit rrezikon të ndryshojë njerëzit pa ndryshuar praktikat.
Edhe në këtë drejtim, përvoja serbe përbën një paralajmërim për Shqipërinë. Fitorja e një lëvizjeje kundër pushtetit nuk garanton vetvetiu një qeverisje më të mirë. Nëse pas saj nuk vijnë përgjegjësia, transparenca dhe një program i zbatueshëm, zhgënjimi mund të rikthehet, ndërsa politika tradicionale gjen mënyra për të ruajtur ndikimin.
Por krahasimi mes dy vendeve ka edhe një dimension tjetër, që për Shqipërinë është veçanërisht i rëndësishëm: qëndrimi ndaj Kosovës.
Në Serbi, çdo projekt për ndryshim politik duhet të vlerësohet edhe në raport me qëndrimet ndaj Kosovës dhe me trashëgiminë nacionaliste të politikës së Beogradit. Nëse një brez i ri kërkon demokraci, por vazhdon të mbajë qëndrime të afërta me politikën tradicionale për statusin e Kosovës, atëherë ndryshimi mbetet i kufizuar. Demokracia nuk është vetëm mënyra se si ushtrohet pushteti brenda kufijve të një shteti; ajo lidhet edhe me respektimin e realiteteve politike dhe të të drejtave të të tjerëve.
Për Shqipërinë, kjo çështje nuk është thjesht një element i politikës së jashtme. Ajo lidhet me stabilitetin e rajonit, me marrëdhëniet shqiptaro-serbe dhe me perspektivën evropiane të Ballkanit Perëndimor. Prandaj, Tirana ka arsye të ndjekë me vëmendje zhvillimet në Serbi, pa e ngatërruar ndryshimin e brezave politikë me ndryshimin e qëndrimeve ndaj Kosovës.
Në të njëjtën kohë, Shqipëria duhet të përballet me problemet e veta. Nuk mjafton të kërkojë një Serbi më demokratike, nëse brenda vendit nuk forcon standardet e llogaridhënies, besimin te institucionet dhe ndarjen e administratës shtetërore nga interesat partiake. Besueshmëria demokratike ndërtohet me praktikë, jo vetëm me deklarata.
Në fund, ngjashmëria më e rëndësishme mes Serbisë dhe Shqipërisë qëndron te prova që i pret lëvizjet e pakënaqësisë: aftësia për të dalë nga momenti i protestës dhe për të ndërtuar një kulturë tjetër politike. Në Serbi, kjo nënkupton që mobilizimi studentor të mos përfundojë në një riorganizim të elitave ekzistuese dhe që politika e re të mos trashëgojë të njëjtat qëndrime nacionaliste. Në Shqipëri, nënkupton kapërcimin e politikës së përqendruar te përplasja mes partive dhe ndërtimin e një modeli qeverisjeje që matet me rezultate, integritet dhe respekt për institucionet.
Sepse qytetarët nuk kanë nevojë vetëm të shohin se si sfidohet pushteti. Ata kanë nevojë të shohin se si ndryshon jeta e tyre pasi pushteti sfidohet. Megjithatë përmbylltazi mund të themi që Vuçiç nuk u rrëzua me Revolucion, por me votë, me zgjedhje! Ky realitet në këtë vend të Rajonit tonë duhet të vlejë si leksion për Shqipërinë dhe “kryengritjen studentore”!

Athinë, 26 Tetor 2026